Afronding van de Actie voor Centre Simama

Een kleine samenvatting na drie jaar actie voor  Centre Simama in Kisangani. Het begon na een ontmoeting met pater Martien Konings in Nijmegen. Hij was ruim 50 jaar geleden naar Congo vertrokken. Toen hij door een tropische ziekte verlamd raakte en in een rolstoel terechtkwam, startte hij een kleine hulppost voor lokale oorlogsslachtoffers en gehandicapte kinderen. Zijn laatste levensjaren bracht hij door in het St. Jozefklooster in Nijmegen dat nu is ingericht als verzorgingshuis. Daar bespraken we de plannen om samen naar Congo te reizen om het revalidatiecentrum verder te ontwikkelen. Kort daarna overleed pater Martien. Op 19 oktober 2018 vond in klein gezelschap zijn indrukwekkende begrafenis plaats. 

 

Père Mbeshi Mudende, de coördinator van een 40-tal revalidatiecentra in Congo, was uit Kinshasa overgekomen om de begrafenis bij te wonen. Daarbij kwam ook het plan om naar Congo te reizen ter sprake. We zouden elkaar in Kinshasa ontmoeten vanwaaruit de reis naar Kisangani gepland kon worden. Het zou al bij al toch een enigszins avontuurlijke onderneming worden. Congo is geen vakantieland. Bijgevolg valt Congo ook buiten de wereldwijde dekking van een normale reisverzekering. Het organiseren van visa vraagt veel papierwerk, inreisdocumenten en vooral ook veel geduld. Gelukkig reisden mijn broer en zijn vrouw in diezelfde tijd op uitnodiging naar Congo in verband met afspraken over het opzetten van een safaripark in de buurt van Kinshasa. We konden uiteindelijk in oktober 2019 in Brussel inchecken voor de vlucht naar Kinshasa. 

Kinshasa is een metropool met ruim 16 miljoen inwoners. We kregen de mededeling dat we als witte buitenlanders het hotel, dat midden in de stad ligt, niet zonder  begeleiding konden verlaten. Met een Nederlandse vrouw, die Kinshasa goed kent, kregen we de indruk dat de slechte reputatie van de stad niet helemaal terecht was. Althans niet veel anders dan andere wereldsteden. In de buurt waar zij woont konden we op ons gemak rondwandelen. We bezochten als echte toeristen het Nationaal Museum, dat speciaal ter gelegenheid van ons bezoek openging. De collectie Congolese kunst steekt hier overigens schril af tegenover die van het onlangs heropende Koninklijk Museum voor Midden-Afrika in Tervuren.  Op een terras aan de oever van de Congo-rivier was het goed toeven. Jean Mbeshi had een afspraak gemaakt voor een bezoek aan de Nederlandse ambassade. Men is er graag op de hoogte van wat Nederlanders in Congo komen doen. Tijdens een korte briefing over de actuele politieke situatie werd geadviseerd het land voor de kerst (2018) te verlaten. Dit met het oog op de aanstaande  presidentsverkiezingen. Na een binnenlandse vlucht naar Kisangani, een stad van 1.6 miljoen inwoners, maakte ik voor het eerst kennis met Centre Simama. 

Inmiddels is het centrum onder de handen van Martien Konings uitgegroeid tot een aanzienlijk revalidatiecentrum. Een oase van respectvolle aandacht, zorg en hulp voor gehandicapten kinderen en volwassenen midden in de stadsjungle van Kisangani, waar gehandicapten als een last in de samenleving gezien worden. Het centrum geniet een tot in de wijde omtrek bijzonder goede reputatie. 

Eind december 2018 waren vanuit België allerlei fysiotherapeutische hulpmiddelen als rolstoelen, loophulpen en andere materialen verscheept. De  buitenlandse vrachten worden doorgaans een tijdje op verschillende plaatsen in quarantaine gehouden,  dat levert de nodige inkomsten op. In Kinshasa wist men dat de vracht onderweg was naar Kisangani. Een afstand over de Congo-rivier van 1.734 km. stroomopwaarts. Afhankelijk van de conditie van de boot en de wisselende waterstanden kan dat maanden duren. Uiteindelijk konden we de vracht begin november 2019 in  ontvangst nemen. De stad is gemoedelijker dan de hoofdstad Kinshasa. Ook een mzungu, een 'witte', kan er gewoon over straat.

Project Actie voor Centre Simama. Tijdens de periode dat ik in Congo verbleef, had Kees de Kok van de afdeling diaconie van de Catharinaparochie te Oosterhout het plan opgevat om voor de jaarlijkse Bisschoppelijke Vasten Actie Centre Simama als eigen doel te kiezen. Dit bleek op grote bijval van een flink aantal enthousiaste vrijwilligers uit Dorst te mogen rekenen. Hetgeen resulteerde in een verrassend grote bijdrage voor het project in Congo. Voor 2019 was de opbrengst begroot op € 4.500,-. Het eindresultaat bleek € 11.540,- te zijn. In 2020 was dat ondanks de Corona-crisis zelfs € 16.163,- en dit jaar in 2021 kon er maar liefst € 24.000,- overgemaakt worden naar het centrum. 

Alles bijeen een substantiële bijdrage aan het revalidatiecentrum, waarvoor de directie van Centra Simama mij verzocht de hartelijke dank over te brengen aan alle vrienden uit Nederland die zo ruimhartig bijgedragen hebben aan het welslagen van de actie voor het centrum. Asante kwa marafiki wote kutoka Holland, dank aan alle vrienden uit Holland! Zonder de steun van zoveel vrijwilligers had de actie voor Congo niet zo succesvol kunnen verlopen. 

Van de gelden is de entree opnieuw aangelegd. De  wachtruimte voor patiënten is gerenoveerd en voorzien van een solide dak. Het verblijf voor langdurige patienten is opgeknapt. Ook is de röntgenapparatuur deels gerepareerd en deels vernieuwd, zijn er orthese-materialen voor de orthopedische werkplaats aangeschaft en is de werkplaats tevens van nieuwe apparatuur voorzien. Daarnaast wordt er een speciale ruimte voor de behandeling van gehandicapte kinderen gebouwd. Deze is mede door de Stichting Bisschop Bekkers ingericht. Bovendien is er nog bijna € 5.000,- beschikbaar voor de aanschaf van nieuwe digitale apparatuur: gsm-telefoons, laptops en tablets. 

Deze brengen we in een later stadium naar Congo. Wanneer de Corona maatregelen dat weer toelaten is het de bedoeling om samen met een orthopedisch instrumentmaker uit Breda naar Kisangani te reizen om er ter plekke verschillende workshops te geven. 

L'information c'est la lumiere du monde staat er op een door de oorlog gehavend gebouw in Kisangani. Informatie is het licht van de wereld. Verstoken van binnen- en buitenlandse journalistieke berichtgeving blijft Congo als een geïsoleerd eiland onder de radar van de vrije nieuwsgaring. "In Congo speelt zich een van de meest complexe crises ter wereld af. COVID-19 komt daar nog eens bovenop", meldt het Rode Kruis. Het land bungelt ergens onderaan de wereldranglijst van welvarende landen. Corruptie viert er hoogtij. De armoede is schrijnend. Anderzijds maakt een kleine groep van de bevolking met computers, gsm-telefoons en internet een sprong in de moderniteit. Technieken die hen in de laatste 10 jaar ten deel zijn gevallen, komen echter hooguit 10% van de bevolking ten goede. Zonder een sociaal vangnet van overheidswege en zonder noemenswaardige medische voorzieningen leeft 90% van de Congolezen met de dood voor ogen. Ze bouwen in een stoïcijnse gelatenheid of beter gezegd met een verbluffende heldenmoed aan hun toekomst.

Typerend voor de enorme verschillen met onze cultuur is de reactie op de berichten van de Corona-pandemie die hen vanuit Europa ter ore waren gekomen: Wat is dat voor een hysterie in Holland over Corona? In Congo zijn ebola, cholera en gele koorts aan de orde van de dag. TBC, pokken en polio zijn niet of nauwelijks onder controle. In de bush brouwen wijze vrouwen een soep van kruiden uit het regenwoud om malaria - succesvol! - te genezen. Hier heerst een totaal andere visie op 'maakbaarheid'. Aan tafel hoor ik tijdens het eten over 'de kringloop van het leven'. Een springlevende visie op leven en dood. Overledenen leven als 'geest' met de dagelijkse gang van zaken mee. Een spirituele houding ten opzichte van de dood die getuigt van een bijna wereldvreemd realisme. 

In Congo sterven de doden niet. De overgang van leven naar dood is een belangrijk moment in de Congolese samenleving. Een begrafenis wordt 'gevierd' met soms honderd man of meer. Genodigd of niet, familie, buren en dorpelingen blijven dagen achtereen bij elkaar. Het is een tijd waarin verdriet afgewisseld wordt met vreugde. De nabestaanden vertellen elkaar verhalen over de overledene, maken muziek en dansen. Die overgangstijd wordt benut om alle daden van de overledene in de geschiedenis van de achterblijvers in te weven, totdat de levenscirkel weer rond is gemaakt en het leven haar gang kan hervatten. Daarna wordt met een welhaast ongekende veerkracht en geestelijke creativiteit de levensdraad weer opgenomen. De doden sterven niet; zij blijven deel uitmaken van het alledaagse bestaan en keren terug naar wie en waar zij iets van zichzelf, van hun ziel, hebben achtergelaten. Ze leven voort in de woorden die ze gesproken hebben, de bomen die door door hun handen geplant zijn, het vee dat ze gehoed hebben, de mensen die ze lief hebben gehad en de kinderen die ze mee hebben gevoed. Die cultuur maakte een onvergetelijke indruk en het verblijf in Kisangani tot een verrijkende ervaring.

Het project in Kisangani heeft drie jaar onder de vlag van de Bisschoppelijke VastenActie een substantiële bijdrage kunnen leveren aan Centre Simama. Afgerond is de actie voor Congo natuurlijk nooit. De contacten die gelegd zijn, blijven bestaan. Hoe we verder samen met het Congolese bestuur van het revalidatiecentrum een vinger aan de pols kunnen houden zal de toekomst uitwijzen, maar plannen ervoor zijn er al wel. 

Berichten uit het hart van Afrika

Midden in het Afrikaanse continent ligt Congo. Weliswaar ver van Nederland, maar in haar turbulente geschiedenis hecht verbonden met buurland België. Lumumba, Kasavubu en Mobutu waren jaren lang in het politieke wereldnieuws.  Op economische gebied bungelt het onder aan wereldranglijst van welvarend landen, ondanks dat het beschikt over de meest kostbare grondstoffen - diamant, cobalt, goud, wolframiet, tin, koper - in een van de grootste hoeveelheden ter wereld. Niet de bevolking maar buitenlandse multinationals profiteren daarvan. Het land ontleent haar naam aan de Congo-rivier. Na de Nijl de grootste rivier van Afrika. Congo, groter dan Nederland, België, Luxemburg, Frankrijk, Spanje, Duitsland, Oostenrijk, Zwitserland en Italië bij elkaar, ligt in het hart van Afrika. 

Dit immense gebied werd door ontdekkingsreiziger  Henry Morton Stanley voor het eerst in kaart gebracht. In 1885 werd Congo tijdens de koloniale Conferentie van Berlijn, toebedeeld aan de Belgische koning Leopold II, die het als particulier bezit voor eigen gewin exploiteerde. Toen bekend werd dat dit gepaard ging met een genadeloze uitbuiting van de bevolking, waarbij in vijfentwintig jaar ruim vijf miljoen Congolezen stierven van uitputting en uitbuiting, moest de Belgische staat het land overnemen van de koning. Vanaf 1908 heette het Belgisch-Congo. Op 30 juni 1960 werd Congo onafhankelijk. Nu heet Congo-Kinshasa de Democratische Republiek Congo met Joseph Kabila als president. De politieke onrust is daarmee echter niet verdwenen.

Op N’Djili, de grote internationale vlieghaven van Kinshasa, een wereldstad met zestienmiljoen inwoners, is nauwelijks iets te merken van het grote verschil in levensstandaard met Europa. Hier worden naar hartenlust luxe merkartikelen geshopt. Daarbuiten is het leven anders. De duisternis valt hier, rond de evenaar, al om zeven uur in. Langs de kilometers lange, onverlichte  maar geasfalteerde snelweg naar de stad, gonst het van de activiteit. Vooral – op het oog – vervallen laagbouw van eenvoudige kleine winkeltjes, warenhuizen, eethuisjes en  grote mensenmassa’s. De eerste week verblijf ik in Kinshasa, om uit te vissen waar de zeecontainers met fysiotherapie materialen, die vanuit Nederland verstuurd zijn, zich bevinden.  Alle papieren blijken in orde. Een hele geruststelling. 

Het transport is al een paar weken per boot onderweg naar het revalidatiecentrum in Kisangani. Het zou mooi zijn dat de goederen aankomen, wanneer ik er ook ben. Het is een boottocht van achttienhonderd kilometer over de Congo-rivier, die als een machtige zilveren slang oostwaarts door het tropisch regenwoud meandert. Ik hoor dat het vervoer over de rivier afhankelijk is van waterstand in de Kongo, die per seizoen sterk wisselt.  Het zal zeker zeker twee tot drie weken in beslag nemen. Ik reis met het vliegtuig aan de vracht vooruit. Een vlucht van tweeëneenhalf uur. Zowel bij vertrek als aankomst van de binnenlandse vluchten is er douane. 

De gang door de douane verloopt volgens een onoverzichtelijk geheel van documenten, regels en voorschriften, waar zich niemand aan lijkt te storen. Ik vertrouw erop dat alles goedkomt. In Kisangani wordt ik uit de wanorde gered door twee vriendelijke en hulpvaardige Congolezen die mijn naam op een stuk papier omhoog houden. Zij vinden, tot mijn grote verbazing, in de georganiseerde chaos ook mijn bagage terug. Het zijn medewerkers van het Centrum Simama, met wie ik momenteel onder hetzelfde comfortabele dak leef. Centre Simama is een revalidatie centrum, opgericht in de jaren tachtig door de Nederlandse pater Martien Konings SCJ. Hier worden met name minder vermogende gehandicapten kinderen en volwassenen behandeld en geholpen om in hun eigen onderhoud te kunnen voorzien. Tot ongeveer half december zal ik hier zijn om kennis te maken met de afdeling fysiotherapie en om polshoogte te nemen hoe en in welke mate het centrum gesteund kan worden.

Het Centre Simama is een ordelijke en goed georganiseerde oase aan de rand van de stad met een miljoen inwoners. Er is een flinke sportzaal gebouwd met sponsor geld van een grote Nederlandse bierbrouwer. Daarnaast is er een behoorlijk goed uitgeruste afdeling fysiotherapie. Tussen de frisgroene gazons liggen keurig aangeharkte grindpaden, die de verschillende verbouwen met elkaar verbinden. Hier krijgen geestelijk en lichamelijk gehandicapten kinderen les. Hier worden vrouwen, die slachtoffer van verkrachtingen zijn, opgevangen en begeleid. Meisjes kunnen zich een beroep coupeuse aan meten. Op de fysiotherapie afdeling krijgen gehandicapten hun behandelingen.

Kisangani is een relatief rustig gebied. In tegenstelling tot Kinshasa kan ik hier met een gerust hart dan ook alleen over straat. Maar de politieke macht van Kabila, of het gebrek daaraan, strekt ver. In de grondwet is bepaald dat twee termijnen de maximale periode voor een president is. In december 2016 had hij er al twee termijnen op zitten. De tot april 2018 uitgestelde presidentsverkiezingen, vinden nu rond 23 december plaats. In verband met de te verwachten onrust, - afhankelijk van wie de nieuw gekozen president wordt - kreeg ik te horen, beter voor die tijd het land te verlaten en me niet met politiek in te laten. 

warme groet uit het hart van Afrika

Groet van uit het hart van Afrika

Na een paar dagen, waarin we steeds niet zeker waren van de vertrektijd en of de benodigde visa en vliegtickets wel op tijd voor handen waren, zijn we met enige vertraging nu in Kinshasa aangekomen. Congolese molens malen langzaam, kregen we te horen van Mart, de assistent van Kadima, die Marjo en Liesbeth uitgenodigd had om hem te assisteren bij het inrichten van een dierentuin annex speeltuin aan de rand van Kinshasa. We komen aan het begin van de avond aan in de grootste stad van de Democratische Republiek Congo. Kinshasa een stad waar de dynamiek van de chaos heerst.

Op de vlieghaven heerst de gebruikelijke internationale sfeer van welvaart, waar naar hartelust luxe goederen geshopt worden. Buiten vallen we midden in de duisternis van deze wereldstad met ruim twaalf miljoen inwoners. We worden opgewacht aan de luchthaven en over een kilometers lange autobaan naar Het Beatrice Hotel gebracht. Een weg zonder enige straatverlichting en geflankeerd door veel - op het oog - vervallen laagbouw en enorme mensenmassa's rond schaars verlichte winkels, warenhuizen en eetgelegenheden.

Vanuit het balkon van de kamer in Hotel Beatrice van Kadima kijk ik uit op een enorm gebouwencomplex. Het hotel wordt geflankeerd door twee torens. Een met appartementen en een met kantoren. We zitten in het dynamische centrum van de stad, waar de chaos nog te overzien is. Overdag is het broeierig warm met een temperatuur van rond de dertig graden. 's Nachts daalt de temperatuur maar enkele graden. Voor de komende nacht worden er stevige regenbuien voorspeld, met een paar flinke klappen onweer. Vanwege de ligging aan de evenaar heeft Congo te maken met een tropisch klimaat. De rivier verder landinwaarts volgend, richting Kisangani, wordt het een tropisch regenwoudklimaat.

Marjo is vandaag met Liesbeth, Kadima en Mart naar de plek waar de dierentuin, Le Parc Kadima's Pride of Africa, in aanbouw is. Ik ben in het hotel gebleven om naar de Procure St. Anna te gaan, waar de scheepszendingen die we vanuit België verstuurd hebben, ingeklaard zijn. De procuur blijkt op slechts vijf minuten lopen van het hotel te liggen, maar het wordt niet aangeraden, om daar, als buitenlander, alleen naar toe te wandelen. Dat is even wennen; het besef dat we in een stad verblijven waar criminaliteit bij de dagelijkse gang van zaken hoort. Bijgevolg wordt er veiligheidshalve een escort geregeld. Van Mart hoor ik ter geruststelling dat Kisangani rustiger en veiliger is. Tijdens de korte wandeling doen zich geen onregelmatigheden voor. In de procuur, een afdeling van de katholieke abdij, waar wereldse zaken geregeld worden, worden mij de papieren overhandigd waaruit blijkt dat de beide ladingen ondertussen per boot op weg zijn naar Kisangani. Een boottocht van achttienhonderd - 1.800! - kilometer over de Congo rivier. Dat gaat enkele weken duren. 'Congolese molens malen langzaam', is een moto dat ik voor ogen moet houden, denk ik. Maar uiteindelijk malen ze wel. Ze zullen in het Centre Simama aankomen tegen de tijd dat ik in Kisangani ben. De timing kon niet beter zijn.

We maken kennis met Monique, vriendin van Mart. Zij woont al drie jaar in Kinshasa. Met haar maken Liesbeth en ik op zaterdag een rit door de stad. We bezoeken eerst het Musée National de Kinshasa. Dit ligt in de tuin van de voormalige president Mobutu. De kooi, waar vroeger leeuwen en panters in zaten, is nu leeg. Vanuit het hooggelegen park kijken we uit op de indrukwekkende, brede Kongo rivier, de Fleuve. Het museum  en bevat een kleine, maar interessante collectie inheems Congolese kunst. Ook de stoel van Mobutu wordt hier bewaard. De gids vertelt over de geschiedenis van het land. Sinds de toekenning van Congo aan de Belgische koning Leopold II in 1885 is het Frans de officiële voertaal. Naast het Kikongo, Lingála, Tshiluba en het Swahili, de vier meest gesproken lokale talen, zijn er nog talloze andere lokale talen en dialecten.
Monique kent bijzondere plekjes. Even later zitten we onder een parasol aan de oevers van de Fleuve met een glas frisdrank. Dagelijks zetten hier de uitbaters hun tafeltjes en stoeltjes neer, om ze iedere avond weer op te ruimen en de volgende dag opnieuw uit te stallen.

Voor de zondag heeft Kadima een uitstapje naar Lola Ya Bonobo voor ons georganiseerd. Na een prachtige trip van bijna anderhalf uur door Congolese dorpjes en een ongekend majestueus heuvellandschap buiten Kinshasa, komen we in de ongerepte jungle. In dit Bonobo Paradijs  worden gevangen genomen en verweesde Bonobo's in semi-vrijheid, een beschermde natuurlijke omgeving, opgevangen om te wennen aan hun oorspronkelijke habitat, waar zij naar toe terugkeren. Bonobo's lijken op het eerste gezicht op chimpansees, maar zij verschillen daar veel van, zowel fysiek als in gedrag. Pas in 1929 werd vredelievende tak van onze gemeenschappelijke stamboom als een afzonderlijke soort erkend. Zij schijnen dichter bij de mens te staan dan de chimpansees.

Bonobo's zijn vredelievender dan chimpansees. Zij zijn minder geneigd tot geweld, iets kleiner en hebben een opener gezicht. Seksueel gedrag wordt, ongeacht sekse en leeftijd, gebruikt om vrede te stichten, ruzies te beslechten, om spanningen op te lossen en vriendschappen te smeden. De sociale structuur is matriarchaal, onduidelijk en lijkt afhankelijk van de leeftijd.

We hebben geluk. Wanneer we aankomen in Lola Ya Bonobo, zien we meteen al een groepje bonobo's zich vermaken aan de rand van een grote plas. Eentje baddert in het water en gaat vrolijk koppie onder. Het is een levenslustig clubje. Met een klein groepje maken we onder leiding van de plaatselijke gids een wandeling door het verstilde woud. Bonobo's leven alleen hier ten zuiden van de Kongostroom in Congo. Een unieke plek op de wereld met een uniek en zeer zeldzaam mensapen soort, een geschenk aan het land dat tot een van de meest onontwikkelde landen ter wereld wordt gerekend.

Ondertussen is het maandag geworden. De laatste dag voor Marjo en Liesbeth. Al vanaf de vroege ochtend, voordat het daglicht doorbrak, regent het onophoudelijk. Na het ontbijt kwam het onvermijdelijke afscheid. Zij bezoeken vandaag nog Le parc Kadima's Pride of Africa alvorens zij vanavond op het vliegtuig naar Nederland stappen. Ik zwaai hen met enige weemoed uit. Het was een bijzonder aangename week, de eerste kennismaking met Congo in gezelschap met Marjo en Liesbeth. Zonder gezelschap is zelfs een miljoenenstad 'leeg', en als blanke buitenlander een eenzaam avontuur. Morgen krijg ik mijn visum voor een verblijf van drie maanden in Congo en daarna reis ik vol goede moed af naar het Centre Simama in Kisangani, achttienhonderd kilometer verder oostwaarts het land in, waar ik nog niet weet wat wat me te wachten staat.

Onder Info over Centre Simama, en Fotoboek van Centre Simama staat wat uitgebreidere informatie over het centrum.

Au revoir en we houden contact.