vrijdag 7 april 2017

Egypte - van Luxor naar Qena

In Luxor is toerisme van oudsher dé bron van inkomsten. Zonder reisgezelschap word je er nogal eens verrast door de 'opdringerigheid' waarmee venters hun koopwaar en diensten aanbieden. Ook als je beleefd aangeeft er niet van gediend te zijn, kun je erg vasthoudend 'achtervolgd' worden. Dat heeft alles te maken met de terugval in diezelfde toeristensector en met het ontbreken van een sociaal vangnet voor degenen die geen werk meer hebben. De enorme kloof tussen straatarm en superrijk wordt van staatswege niet overbrugd door sociale voorzieningen, zoals dat in Nederland het geval is. Steeds weer verrast het mij hoe deze maatschappelijk onderscheiden milieus met elkaar omgaan; zij leven ermee alsof het de normaalste zaak van de wereld is. 

Als buitenlander word je al snel aangezien voor een miljonair. Relatief gezien ben je dat ook, uitgedrukt in Egyptische ponden. De reis alleen al naar het Land van de Nijl vertegenwoordigt al vlug meer dan een jaarsalaris voor een reguliere werknemer. Als 'buitenstaander' is het lastig zicht te krijgen op het financiële circuit waarin de bevolking leeft. Op markten en in de locale winkels wordt betaald met piasters. Een piaster is één 100ste van 1 Egyptisch pond = 5 eurocent. De inflatie van de Egyptische munt is gigantisch. Als toerist krijg je geen piasters in handen.  Er worden voor toeristen andere bedragen ( in ponden ) berekend dan voor Egyptenaren. Op de markt, voor souvenirs en in sommige hotels is dat meestal het geval. Een ander - eigenlijk heel sociaal - fenomeen dat daarmee samenhangt is dat prijzen niet vast staan. Ik heb zelfs een keer, in een luxe hotel, voor een postzegel meer moeten betalen dan het bedrag dat erop afgedrukt staat. Je koopt het in een dure omgeving, die moet óók betaald worden was het - moreel gefundeerde - argument van de verkoper. 

De ethiek is: je geeft naar vermogen. Je onderhandelt over de prijs of geeft dat wat je je kan permitteren. Soms hoor je van een taxichauffeur wanneer je naar de ritprijs informeert: je bent mijn vriend, betaal wat je wil. In de praktijk levert dat bij toeristen per saldo meer op dan het bedrag dat afgesproken wordt. Een kapper knipt soms een minder bedeeld iemand, die daar dan niet voor hoeft te betalen. Een ander economisch model dan in Nederland dus. Ik moest er echt aan wennen, maar ondertussen kan ik ermee overweg. Sinds ik de achtergrond ervan besef, waardeer ik het ook. Dit 'systeem' houdt rekening met human interest, persoonlijke noden en omstandigheden; het doet een beroep op morele verantwoordelijkheid.

Aiman houdt dagelijks een aantal kamers schoon in Jolie Ville. Als medewerker van de huishoudelijke dienst ontvangt hij 800 pond per maand - dat is dus 40 euro - om zijn 4 kinderen en zijn vrouw te onderhouden. Hij is erg dankbaar wanneer ik wat kleding voor hem achterlaat, waarvoor ik een briefje moet schrijven en ondertekenen dat ik het hem echt gegeven heb. Van de 'extended family' is er altijd wel iemand in de familie die in Saudi-Arabië werkt, in een een van de Golfstaten, Europa of Amerika. Zij sturen hun familie maandelijks geld en voorzien zo vaak in het levensonderhoud van grote groepen mensen. De 'extended family' is uitgebreider dan het kerngezin en meerdere generaties maken er deel van uit; broers, zussen, ooms, tantes en neven en nichten zorgen voor elkaar, voor de grootouders en de pasgeborenen in de familie. Het sociale vangnet is hier dus anders 'georganiseerd' dan in Europa; het is meer en eerder gebaseerd op onderlinge betrokkenheid.    

Vandaag ga ik terug naar de plaatsen waar ik in 1989/1990 gewerkt heb. Op weg naar het gehucht Ma-anna, een dorpje op de rand van de woestijn naast de stad Qena. Het is een rit van 70 kilometer langs groen bebouwde landbouwvelden en door een aantal dorpen. Er zijn beduidend meer veiligheidscontrole punten. Eind jaren -80 was er eentje, nu passeren we er wel vijf of zes, zonder evenwel aangehouden of gecontroleerd te worden.


Het is voorjaar. De mimosa, tamarisk, jasmijn en bougainville staan volop en uitbundig in bloei. Zij zorgen voor geur en kleur langs de weg, net zoals de enorme velden met kruiden en specerijen - waar Egypte op de wereldmarkt een flink aandeel in heeft - met zwarte en witte peper, kaneel, dille, koriander, rozemarijn, tijm, basilicum, munt en saffraan. Het is nu de oogsttijd voor suikerriet, tomaten, ui en knoflook. Kleine ezelskarretjes vervoeren de tomaten en zijn afgeladen met knoflook en ui. Soms zie je nog een kameel met een enorme takkenbos suikerriet op zijn rug, maar het merendeel wordt nu per vrachtwagen vervoerd of met een op kolen gestookt locomotiefje dat een groot aantal wagonladingen over een enkelspoortje door de velden naar de suikerfabriek trekt.


Onderweg kopen Ali ( de taxichauffeur ) en ik een paar kilo groente en fruit in voor Fathi, een van de medewerkers van het revalidatiecentrum waar ik gewerkt heb en waar ik bevriend mee ben geraakt. Hij weet dat we komen en dat betekent dat ons een flinke maaltijd te wachten staat. We willen hem niet op kosten jagen, maar hij en zijn vrouw zullen zonder twijfel weer alles uit de kast halen om ons op een copieus en rijk maal te trakteren. Geheel tegen de bedoeling van het bezoek in, zal hij er desnoods geld voor gaan lenen. Ik vind dat vreselijk, maar er is geen ontkomen aan. Het enige dat ik kan doen is de kosten compenseren - wat gebruikelijk is - met als gevolg dat er de volgende keer nog grootser uitgepakt wordt.  

Alvorens naar Fathi te gaan, bezoeken we eerst de Tempel van Dendera die, zoals ik gehoord had van de archeologen in Eka Dolli, schoongemaakt en opgeknapt is. Aan de plafonds, die door roet zwartgeblakerd waren, zijn schitterende, kleurrijke afbeeldingen uit faraonische tijden te voorschijn gekomen. Het hele tempelcomplex is onder handen genomen. Waar de tempel, gelegen tussen de akkers en de velden, als bezienswaardigheid voorheen nauwelijks enige aandacht trok, ligt die nu aan het eind van een officiële en geasfalteerde aanrij-route. Er is een enorme parkeergelegenheid, er zijn souvenirwinkeltjes en er is een heuse kassa gekomen, waar toegangskaartjes tot de tempel verkocht worden. Nu nog wachten op bezoekers.

Naast het bij de tijd brengen van toeristische trekpleisters, is het opvallend hoe hard er gewerkt is aan de aanleg van wegen en bruggen ter verbetering van de infrastructuur. Allemaal met het oog op de toeristenstroom, die tot op heden op zich laat wachten. Bij de tempel vertrekt er net een bus met ongeveer 10 of 12 toeristen. Verder wandelt er een verliefd Egyptisch stelletje en ontwaar ik één fotograaf op het enorme tempelcomplex. Niettemin loopt er minstens 15 tot 20 man personeel rond.




Bij Fathi en zijn vrouw worden we ontzettend hartelijk ontvangen. Fathi zat al een uur tevoren voor zijn huis op de stoep. Het weerzien roept allerlei emoties op en het is bijzonder troostrijk te horen dat het revalidatiecentrum, dat we 25 jaar geleden begonnen zijn, nog steeds open is en dagelijks een groot aantal patiënten behandelt. Veel van de oud collega's zijn met pensioen of overleden. We doen wat oude vrienden doen: herinneringen ophalen. Zijn vier mooie dochters zijn nog steeds niet getrouwd. Wanneer de meisjes ongetrouwd thuis blijven, zijn ze een financiële 'last' voor de ouders. Hij klaagt er niet over en als ik voorstel dat ze naar buiten gaan, omdat de jongens ze anders niet te zien krijgen, moet hij lachen. Meisjes horen hier in het dorp niet zonder begeleiding op straat te gaan. 

Er wordt ons een heerlijke, traditioneel Egyptische maaltijd voorgeschoteld met geroosterde kip, veel vlees, gestoofde groenteschotels en buiten-in-de-zon-gerezen brood, 'zonne-brood' genoemd. Fruit na en zoete zwarte thee. We zitten daarbij naar plaatselijk gebruik op de grond. Vóór zonsondergang nemen we afscheid, wensen elkaar het allerbeste en hopen, bij leven en welzijn, Inch Allah, op een voorspoedig weerzien.





donderdag 6 april 2017

Egypte - van Aswan via de Nijl terug naar Luxor

Op 21 maart vieren de Egyptenaren Moeder-dag. Het toeval wil dat ik juist op deze dag een bezoek aan de Isis-tempel gepland heb. De wereldberoemde tempel die gewijd is aan Isis, de mythologische oermoeder van het oude Egypte. Welgemoed stap ik in Garb el Sehel in een lokaal busje, een zogenoemde 'shared taxi' voor maximaal zo'n 12 man, maar heb absoluut nog geen idee hoe ik op Philae terecht kom, het eilandje in de Nijl waar de tempel zich bevindt. Ook de chauffeur van het busje heeft geen idee aan welke kant van de Nijloever ik uit moet stappen om de boot naar de tempel te nemen. Hij informeert bij passagiers of iemand dat weet. En hoe toevallig! van achteruit in het busje nodigt Ala'a Mahmoud me vriendelijk uit met haar mee te gaan naar de Isis tempel.

Dit is een van die vele onvoorspelbare momenten, die zich regelmatig voordoen tijdens het rondreizen door Egypte. Dankzij hun enorm gastvrije houding tegenover toeristen, zijn Egyptenaren altijd bereid je op weg te helpen wanneer je even niet weet welke kant je op moet. Ala'a is een studente aan het High Cinema Institute in Gizeh, een voorstad van Cairo, en is met twee vrienden uit Alexandrië een dagje naar Aswan gekomen om de tempel te bezoeken. We stoppen aan de andere kant van de dam en stappen samen in een open karretje met een ronkende benzinemotor. Als ik wil betalen heeft zij dat al voor mij gedaan. Small money, lacht ze vriendelijk. Vijf minuten later staan we aan oostoever van de Nijl waar honderden bootjes klaarliggen om de enkele bezoekers over te varen, die vandaag naar de tempel willen. Dankzij mijn Egyptische begeleiders passeer ik de gebruikelijke souvenirverkopers zonder dat ze ons belagen en hoef ik niet als buitenlander met de schipper te onderhandelen voor de overtocht. De man blijft met zijn bootje geduldig bij het eilandje zolang op ons wachten totdat we terug willen varen. Met het oog op de tempel, die na bijna 2.500 jaar nog verrassend in tact blijkt, tellen 3 á 4 uurtjes meer of minder niet.

Isis is de belangrijkste godin uit de Egyptische mythologie. Aanvankelijk werd zij alleen in de Nijldelta vereerd als vruchtbaarheidsgodin. Later kreeg zij ook de identiteit van Wadjet, de beschermende slangengodin van de beneden Nijl en ging zij samenvallen met de gestalte van Nekhbet, de giergodin van Opper-Egypte. De Egyptische mythologie is vaak erg complex en verwarrend omdat zij over een periode van zo'n 4.000 jaar ontstaan is en iedere regio er zo zijn eigen opvattingen op na hield hoe de godenwereld in elkaar stak. In Het Oude Egypte de bakermat van het jonge Christendom legt Tjeu van de Berk uit hoe Isis model heeft gestaan voor de Moeder Gods uit het Christendom.


Oeroude archetypische beelden, zoals de wederopstanding uit de dood van Osiris, de goddelijke echtgenoot van Isis, de maagdelijke geboorte van hun zoon Horus, de drie-ene godsgestalte in Isis-Osiris-Horus en andere voorstellingen uit de Egyptische mythologie zouden ten grondslag liggen aan het christendom. Het betreffen volgens de Zwitserse psychiater en psycholoog Jung diep in het onbewuste collectieve menselijk geheugen opgeslagen mythologische voorstellingen van wat de ( primitieve ) mens in zijn natuurbeleving ervaart. Dr. Tjeu van den Berk, theoloog, beschrijft uitermate boeiend hoe de oude Egyptische mythologie, gebaseerd op natuurbeleving, en hoe de daarbij behorende inwijdingsrituelen, die in de tempels gehouden werden, opgenomen konden worden in een vroegchristelijke cultuur. Het is interessant te constateren dat onze hedendaagse beleving van zingeving en spiritualiteit wortels heeft in oeroude, vaak als 'heidens' en primitief afgedane culturen.

Opnieuw in de actualiteit van de dag, bevind ik mij de volgende ochtend aan boord van De Monaco, een eenvoudige cruiseboot die in drie dagen vanuit Aswan zeer comfortabel naar Luxor vaart. De ietwat geflatteerde naam van de boot moet waarschijnlijk de luxe van het Europese vorstendom suggereren. Aan tafel tref ik Julian, een -30er en single, uit Colombia, die op een bijzonder avontuurlijke en hypermoderne manier zijn vakantie doorbrengt in Egypte. Hij reist net als ik alleen en heeft vandaag toevallig ook de Isis-tempel op Philae bezocht. Het valt me op dat hij wel erg vaak op zijn telefoon kijkt. Het blijkt dat hij zelf eigenlijk nog helemaal niets van zijn reis afweet. Hij heeft namelijk niets georganiseerd! Nada!

Nadat hij in Cairo geland was en nog geen enkele planning had voor zijn vakantieweek in Egypte, werd hij aangesproken door een jonge ondernemende Egyptenaar, die hem een reis aanbood langs alle high-lights in het land aan de Nijl. Hij zou dagelijks digitaal via zijn telefoon het programma en alle afspraken met plaatselijke gidsen doorgestuurd krijgen en voor de geboden diensten betalen wanneer hij na een week terug zou zijn in Cairo. Dat zou ongeveer $ 1.000,00  gaan kosten. Hij ging er mee akkoord en ik zit nu met hem aan tafel. Hij is dol enthousiast over zijn ervaring tot nu toe, checkt ieder uur zijn telefoon wat hem te wachten en te doen staat en heeft ondertussen de tijd van zijn leven. Maakt zich nergens over en geniet met volle teugen. Hij vertelt vrolijk hoe iedereen hier vol verbazing reageert op de manier waarop hij in zijn onderhoud voorziet. Hij is namelijk keurder en inkoper van Aziatische koffiesoorten voor een groot Indiaas levensmiddelenconcern. Je wordt dus betaald omdat je koffie drinkt? is de verbaasde reactie hier. Daar heb ik jaren voor gestudeerd, probeert hij zich dan nog te rechtvaardigen. Ik kan dat doen zonder ervoor te studeren, reageren de Egyptenaren dan. Hilariteit alom! Gisteren hoorde hij pas dat hij vandaag met de boot naar Luxor zou gaan. Vanmorgen werd hij van zijn hotel opgehaald door een plaatselijke gids die hem naar de tempel van Isis bracht en hem vervolgens aan boord van de De Monaco afzette. Julian checkt zijn telefoon. Vanavond stopt de boot in Kom Ombo en ik moet  bij de receptie op mijn gids wachten. Die gaat mij de tempel van Kom Ombo laten zien, zegt hij en leunt gemakkelijk achterover. Alles loopt op rolletjes, echt vakantie, nice people! Er verschijnt inderdaad en keurig op tijd een gids om mister Julian rond te leiden in de tempel van Kom Ombo.



Tot laat in de avond is het aangenaam toeven op het bovendek. Gedurende de nacht glijdt de boot bijna geruisloos door het water. Kleine lichtjes aan de oever weerspiegelen in het zwarte Nijlwater. Overdag is het lust om de talrijke felucca's, de karakteristieke lokale zeilbootjes met hun metershoog zeilen, voorbij te zien drijven. Vissers slaan met stokken op het water om de vissen in hun netten te jagen. Hier en daar kleine nederzettingen met eenvoudige modderstenen huisje, waar fellahin, boeren, met de hulp van ezeltjes hun land bewerken. Dit is het ongerepte en nauwelijks bezochte Egypte, ingeklemd en verscholen en de Nijl en de woestijn, waar de tijd stil staat. Het is een totaal andere wereld dan de verstedelijkte gebieden. Twee keer varen we onder een brug door. Die zijn relatief nieuw. Tot voor kort vond, ook bij de grotere steden, de oversteek uitsluitend met een ferryboot plaats. Luxor en ook Edfu beschikken nu over een moderne brug. Bij een van de bruggen moet onze boot het zeil van het bovendek, dat voor de nodige schaduw zorgt, naar beneden takelen. Ik geniet van het langzame tempo waarmee we naar onze volgende bestemming varen.

Waarschijnlijk zijn pensionado's ( zoals ik 😎 ) juist vanwege dat tempo zo gecharmeerd van cruise-boten. Edfu is de volgende bestemming en Julian heeft al een berichtje binnen dat hij bij de ingang van de Tempel van Horus op de gids moet wachten. Het lijkt een beetje op Big Brother is watching you, maar dan met een sympathieker oogmerk dan in het boek 1984 van George Orwell. Tijdens de laatste nacht op de boot worden we getrakteerd op een avondje onvervalst buikdansen. Dat wil zeggen onvervalst toeristisch. Het is een beetje de Egyptische versie van Frau Antje op Marken. Alleen deze dame promoot geen kaas en het verschil in motorische vaardigheden is dramatisch, evenals het verschil in klederdracht!

De volgende avond meren we in Luxor af, waar 75% van de stad gericht is op toerisme, dat nu dus voor het merendeel stil ligt. Na het eten gaan Julian en ik een kijkje nemen in de weelderige tuinen van Winter Palace, een prestigieus Victoriaans hotel aan de boulevard langs de Nijl, dat stamt uit de tijd dat Egypte nog onder Brits bewind viel. Agatha Christie heeft er, naar verluidt, Death on the Nile  geschreven. Vanwege kledingvoorschriften werd ons toegestaan op het buitenterras koffie te drinken. Still very Britisch! Tijdens onze woestijnreis in 2012 hebben Thomas en ik hier twee zeer comfortabele nachten doorgebracht. Julian krijgt bericht hij zich de volgende morgen om 05.00 uur moet melden bij de aanlegplaats van de boot. Daar wordt hij rond die tijd opgepikt. De reisorganisator in Cairo heeft een ballonvaart bij zonsopgang boven het Dal der Koningen aan de westoever van de Nijl voor hem gearrangeerd. Big Brother is full of surprises. 

woensdag 22 maart 2017

Egypte - Garb el Sehel

'Eka dolli' betekent 'I love you', legt de guesthouse eigenaar uit. Het is Nubisch voor het Egyptische 'ana behibak', 'ik hou van jou'. Hoe kun je beter welkom geheten worden? Het was even wennen, maar regelmatig wordt ik hier aangesproken met 'habibi', 'mijn lief'. Onderling zijn Egyptenaren in de begroeting hier eveneens kwistig mee. Verder hebben ze de reputatie dat ze met de fysieke versie daarvan ook kwistig zijn. Het zijn charmeurs met name richting ( buitenlandse ) vrouwen. Ik vraag - op verzoek uit Holland - aan de vrouw in het archeologen-gezelschap, dat in Eka Dolli logeert, hoe zij Egypte ervaart en of ze het veilig vindt om er rond te reizen. Zij heeft onder meer gewerkt in het Karnak-complex bij Luxor.

Zij antwoordt: Ik heb hier nooit enig probleem gehad als vrouw. Er lijkt ook wel iets veranderd in de houding ten aanzien van toeristen in het algemeen. Egyptenaren lijken sinds een aantal jaren wat behoedzamer ( lees: respectvoller ) in de benadering van toeristen geworden. Ze realiseren zich langzaamaan dat Europeanen graag afstand houden, gewend zijn om minder 'fysiek' met elkaar om te gaan en een al te directe benadering niet op prijs stellen of zelfs als confronterend ervaren. Aanraken past al helemaal niet in de Europese omgang, beseffen zij meer en meer. Vandaar die meer behoedzame opstelling van de Egyptenaren tegenwoordig, ondanks dat het tegen hun natuur indruist. Vooral de jonge mannen 'spreken' zelf gemakkelijk in lichaamstaal en communiceren onderling veel met hun handen en in gebaren. In oogcontact en de betekenis daarvan ontstaat snel veel misverstaan op grond van een verschillende cultureel-bepaalde invulling; wat voor de een aangenaam onschuldig en sekse-neutraal is, heeft voor de ander een ongemakkelijk erotiserende lading. De archeologe is voor 3 maanden hier in Aswan werkzaam aan de Isis-tempel in een team met twee mannelijke landgenoten. Voorheen heeft zij enkele maanden in Karnak, het grote tempel-complex in Luxor gewerkt. Als ook vrouwen op bewust zouden zijn voor die cultureel bepalende gender verschillen, zouden er ongetwijfeld minder misverstanden ontstaan, vindt zij. Clichématige opvattingen over 'anders zijn' van 'andere mensen' getuigen van het eng behoeden van  de eigen comfortzone, dan moet je niet naar een 'vreemde' cultuur willen reizen. Haar opmerkingen doen me denken aan de spitsvondige wijsheden van Loesje: "Waarom binnen je comfortzone blijven, als daarbuiten veel meer te beleven valt?" en "Leven is het meervoud van lef."

Dat hier andere normen heersen dan bij ons in de lage landen aan de zee, moge als bekend worden verondersteld. Ik heb de ervaring - als man - dat wanneer een Europese vrouw respect toont voor de plaatselijke gebruiken en cultuur door zich decent te kleden en te gedragen, zij wederkerig ook respect krijgt. Toen ik jaren geleden hier werkte vroegen Egyptische vrienden van mij waarom Europese mannen in hun onderbroek rondliepen. Dat dat een gebruikelijke korte broek is, is ondertussen wel bekend. Alleen en zonder doel rondflaneren is misschien niet zo'n goed idee. Dan word een vrouw vaak, al is het 'maar' uit nieuwsgierigheid, aangesproken. Alleen reizen, zonder vrienden en zonder familie of zonder dat je zaken doet, roept hier nogal eens vraagtekens op.

Het beste is je te laten begeleiden door een Egyptische man of vrouw, of anders dat je in 'low profile' deelneemt aan het sociale leven, daarmee voorkom je al heel veel misverstanden. Draag bijvoorbeeld een trouwring, zeg dat je getrouwd ben en dat je aantal ( drie is voldoende 😉 ) kinderen hebt. Je man moet thuis gewoon werken en de kinderen moeten naar school. Je neemt je voor een volgende keer je familie mee te nemen naar Egypte, omdat je het zo'n mooi land vindt. Een leugentje om bestwil dus, daarmee treedt je tenminste in een cultuurpatroon dat voor Egyptenaren herkenbaar is. Uiteindelijk is 's lands wijs, 's lands eer!

Garb el Sahel is een Nubisch dorp aan de westoever van de Nijl tegenover Aswan. Een oase van rust in vergelijking met de stad aan de overkant. In de loop van de afgelopen tien jaar is het een plaats geworden waar de Nubiërs een nieuw bestaan hebben opgebouwd en hun eigen kleurrijke cultuur nieuw leven hebben in geblazen. Ook voor Egyptenaren is het een toeristische attractie geworden. Die komen hier om een ritje op een kameel te maken of de sfeer van het dorpse landleven te proeven. Dit is ook de plaats om een uitstapje te maken naar de wereld beroemde tempel van Isis, op Philae. Philae is een eilandje in de Nijl, dat ontstaan is door de watermassa's tussen de hoge en de lage dam. Omdat de tempel van Isis onder water zou komen te staan is de tempel met behulp van Unesco verplaatst naar deze verhoogde plek. Eenzelfde verplaatsing met een geweldige inspanning is de tempel van Abu Simpel te deel gevallen. Je moet je daarbij zoiets voorstellen als dat de Sacré-Cœur op het Île de France in Parijs afgebroken wordt en een aantal kilometers verder opnieuw wordt opgebouwd.

Vanwege de twee dammen in de Nijl komen nijlpaarden en krokodillen sinds 1902 stroomafwaarts niet meer voor. Zij kunnen deze dammen niet passeren. De vissers uit het dorp, die voorbij de dammen stroomopwaarts hun netten uitgooien, brengen echter regelmatig kleine, pasgeboren 'nijl-hagedisjes' mee van uit de Nijl. Wanneer die het vervaarlijk formaat van een echte krokodil krijgen, gaan ze achter slot en grendel onder een stevig hekwerk een put in. Daar dienen ze als een bizarre attractie voor bezoekers. Overigens geloof ik vast dat er regelmatig exemplaren, die de status van 'huisdier' ontgroeid zijn, terug de Nijl in gekieperd worden en die dan weer, als vanouds, ook in dit deel de Nijl rondzwemmen. Nu nog nijlpaarden 😜 , dan is de situatie uit de tijd van de  farao's weer terug.